– 3. wat is een afbeelding?

Eerst moet de vraag beantwoord worden: “Wat is een afbeelding?” Wat verstaan we hier onder beeldmateriaal?” “En hoe bekijken wij vanuit onze cultuur naar plaatjes?”

Een afbeelding is door vele verschillende woorden en begrippen te omschrijven: illustratie, plaatje, tekening, foto, pictogram, cartoons, logo’s, en zelfs tekst kan soms beschouwd worden als een afbeelding. (dia)
Vooral deze verschijningsvormen van beeld is een schema te maken met aan de ene kant de iconische beelden en aan de andere kant de geschreven vorm van tekst.
Onder iconische beelden worden meestal foto’s en tekeningen verstaan, waarbij de associatie tussen de afbeelding en datgene dat afgebeeld wordt op vooropgezette overeenkomst berust en de afbeelding concreet waarneembare onderwerpen betreft.
– Iconische afbeeldingen zijn zeer realistisch,
– gestileerde beelden zijn minder realistisch en
– letters zijn te beschouwen als zeer abstracte beelden. De mate van abstractie neemt dus steeds meer toe, evenals de tijd die nodig is om de betekenis ervan te leren.

Enkele voorbeelden van iconische, gestileerde, en abstracte afbeeldingen: (dia’s)

Een foto of een tekening kan iconisch of abstract zijn.
(dia koeien)
Naarmate de abstractie toeneemt, is er des te meer leertijd nodig om de code te beheersen en des te ruimer worden de interpretatiemogelijkheden. Daarom zijn iconische beelden het meest geschikt om zonder leerproces vooraf over cultuurgrenzen heen te kunnen communiceren.

Er zijn verhalen bekent van een eerste confrontatie van cultuurvolkeren uit Afrika met een foto. Zij hadden nog nooit eerder een plaatje gezien en herkende in de foto alleen het stuk papier met pigmentvlekken. Zij waren verbaasd over de kaarsrechte randen en de haakse hoeken maar herkende de afbeelding zelf niet. Dit verhaal doet ons beseffen dat ook iconische beelden een zeer beperkte weergave van de werkelijkheid zijn. (dia appel)
Waarom zal iedereen in dit plaatje een appel herkennen terwijl het toch eigenlijk alleen maar een verzameling van gekleurde vlakjes is? Er is alleen een visuele prikkel die het woord “appel:” omhoog doet borrelen. Een echte appel echter is te ruiken, te betasten, te voelen, te proeven en ten slotte op te eten. Slechts de ogen ontvangen nu prikkels, de overige zintuigen niets.
Plaatjes zijn uitgeklede afspiegelingen van de werkelijkheid:  (dia)
– het aantal kleuren is beperkter, zij zijn altijd opgebouwd uit een beperkt aantal kleurvlekjes,
– Ze missen beweging.
– Ze missen diepte (de derde dimensie).

Door onze jarenlange training in het bekijken van afbeeldingen zijn we in staat meer te zien in een afbeelding dan er objectief bekeken is afgebeeld:
We vullen gebrekkige afbeeldingen aan.
In een drietal in het platte vlak liggende ellipsen zien we drie perfect ronde cirkels die een ruimtelijke positie innemen. Door deze drang om in platte afbeeldingen diepte te zien is het voor Escher mogelijk geweest frustrerende constructies te tekenen.
We zijn zelfs in staat zeer gebrekkige afbeeldingen van een afbeelding te herkennen.

Zodra we over cultuurgrenzen heen willen communiceren met behulp van afbeeldingen moeten we ons eerst er van bewust zijn dat wij door jaren lange training op een bepaalde manier hebben leren kijken naar afbeeldingen en een cultuurbepaald repertorium hebben opgebouwd.  (dia beertje)
Misschien ziet een eskimo hierin een realistische ruimtelijke afbeelding van een beer en kan hij zich niet voorstellen dat het voor ons slechts “exotische kunst” is.